Μεγάλωσα στη Σόφια, σε ένα περιβάλλον που διψούσε για ελευθερία και δικαιοσύνη.
Από μικρό παιδί, θυμάμαι τις συζητήσεις των μεγάλων στο τραπέζι της κουζίνας (δεν είχαμε τραπεζαρία, ούτε κανονικό σαλόνι).
Η συνηθισμένη γκρίνια για τα καθημερινά προβλήματα κατέληγε σχεδόν πάντα σε βρισίδια στο καταπιεστικό καθεστώς και σε έντονη, παθιασμένη επιθυμία μια μέρα να φύγουμε. Να πάμε να ζήσουμε σε μια "κανονική χώρα", ελεύθεροι.
Κάπου που δεν συμβαίνουν τα παράλογα που συνέβησαν εκείνη τη μέρα (και κάθε μέρα). Κάπου που δεν χρειάζεται να έχεις γνωστό για να αγοράσεις τυρί χωρίς να περιμένεις 1,5 ώρα στο κρύο. Κάπου που το βασικό κριτήριο που προσδιορίζει την κοινωνική σου εξέλιξη και το βιοτικό σου επίπεδο δεν είναι η δεδηλωμένη πίστη σου στο κόμμα και στην ηγεσία του. Κάπου που δεν χρειάζεται να μπεις στα βρώμικα παιχνίδια κλικών που αντιμάχονται για την εύνοια κάποιου μεγάλου παράγοντα. Κάπου που μπορείς να μοιραστείς την άποψή σου, τις αγωνίες σου, τις επιθυμίες σου, χωρίς να ψιθυρίζεις, χωρίς να φοβάσαι.
Τα καταφέραμε, αλλά ταυτόχρονα αποτύχαμε.
Τη δεκαετία του 1990, αποκτήσαμε φωνή, δεν φοβόμασταν πια να εκφραστούμε, εξαφανίστηκαν οι ατελείωτες ουρές, αλλά κανονική χώρα, όπως την είχαμε φανταστεί, δεν γίναμε.
Τη θέση του κόμματος, την πήρε η μαφία. Περίπου τα ίδια πρόσωπα, περίπου οι ίδιες κλίκες. Αλλά πολύ πιο φανερή η παρουσία τους, η "επιτυχία" τους, η αλαζονεία τους.
Φύγαμε. Ο καθένας μόνος του. Σε διαφορετική "κανονική χώρα".
Δεν έχω παράπονο. Νιώθω πολύ καλά στην Ελλάδα.
Έχω όμως αγωνία.
Μεγάλη αγωνία. Για την ελευθερία που απολαμβάνω. Που με τόσο κόπο και θυσίες έχει καθιερωθεί και τώρα κινδυνεύει να χαθεί.
Εκφράζω αυτή την αγωνία εδώ και αρκετά χρόνια με κειμενάκια στα κοινωνικά μέσα. Από τότε που συνειδητοποίησα ότι περίπου οι μισοί ψηφοφόροι στην Ελλάδα επιλέγουν κόμματα αντίθετα στην ελευθερία όπως την αντιλαμβάνομαι εγώ.
Η Ελλάδα τη γλίτωσε. Κατά τύχη. Στο τσακ. Προς το παρόν.
Αλλά η απειλή τώρα είναι πολύ μεγαλύτερη και ουσιαστικότερη από ό,τι ήταν στη μικρή και όμορφη Ελλάδα το 2015.
Ο τρόπος οργάνωσης των διεθνών θεμάτων που θεσπίστηκε μετά το Β' Παγκόσμιο Πόλεμο ουσιαστικά καταργείται. Επανέρχονται οι σφαίρες επιρροής και οι αυτοκρατορίες.
Might is right. The strong do as they will and the weak suffer as they must - η αγαπημένη μου μετάφραση της γνωστής φράσης του Θουκυδίδη (δυνατὰ δὲ οἱ προύχοντες πράσσουσι καὶ οἱ ἀσθενεῖς ξυγχωροῦσιν).
Που θα κάτσει η μπίλια, σε ποια σφαίρα επιρροής θα βρεθώ, δεν μου είναι τελείως κατανοητό. Σε κάθε περίπτωση, δεν έχω καμία όρεξη να επιστρέψω στη σφαίρα επιρροής της μοσχοβίας, παρότι ρέει (και) ρωσικό αίμα στις φλέβες μου.
Δύσκολο και σύνθετο θέμα η ελευθερία. Πώς μπορείς να είσαι ελεύθερος όταν για σχεδόν τα πάντα εξαρτάσαι από άλλους ανθρώπους;
Πολλά σπουδαία βιβλία έχουν γραφτεί για το θέμα. Πολύ μελάνι έχει χυθεί, πολλά πίξελ έχουν καεί.
Αξίζει όμως να προβληματιστούμε. Ξανά. Από την αρχή. From first principles.
Ο άνθρωπος είναι κοινωνικό ζώο. Χωρίς την υπόλοιπη αγγέλη, δεν πιάνεις τη γκαζέλα. Η μοναξιά είναι μια πολύ μίζερη κατάσταση.
Ταυτόχρονα όμως είμαστε και άτομα. Ο καθένας και καθεμία μας. Με τις δικές του/της επιθυμίες, τις δικές του/της προτιμήσεις, τις δικές του/της παραξενιές.
Αναπόφευκτα αλληλοκαταπιεζόμαστε. Στην δίψα για τη δική μας ελευθερία, γινόμαστε δυνάστες.
Στις φιλελεύθερες, τις "κανονικές" χώρες, έχουν θεσπιστεί θεσμοί που προσπαθούν να περιορίσουν την καταπίεση που ασκούμε στους άλλους, να διασφαλίσουν τις ατομικές ελευθερίες και δικαιώματα.
Συντάγματα, νόμοι που αφορούν όλους με την ίδια ισχύ, ανεξάρτητη δικαιοσύνη, ελεύθερες και ανταγωνιστικές εκλογές, οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών, αξιοκρατική δημόσια διοίκηση, κοινωνικό κράτος, ανεξάρτητα μέσα ενημέρωσης, άγραφοι νόμοι, έθιμα και συμπεριφορές (social norms), υποστηρίζουν και συντηρούν αυτές τις ελευθερίες και δικαιώματα.
Δυστυχώς, ούτε στις πιο προχωρημένες και ανεπτυγμένες χώρες οι θεσμοί αυτοί δεν εκπληρώνουν καλά τον σκοπό τους. Σκοντάφτουν στα πλέγματα δικτύων συμφερόντων που δημιουργούνται από την άνιση κατανομή κάθε είδους δύναμης και εξουσίας. Παγιώνουν κατεστημένα και σκοτώνουν την πρωτοβουλία. Δεν εξελίσσονται με τις ανάγκες της κοινωνίας.
Στη δική μας γωνία του κόσμου, είμαστε μακριά από τις προχωρημένες και ανεπτυγμένες χώρες.
Οι θεσμοί της φιλελεύθερης δημοκρατίας δύσκολα χτίζονται, εύκολα γκρεμίζονται. Όσα checks and balances και να βάλεις, έρχεται μια ημέρα ένας δημοφιλής δικτατορίσκος, με μια σχετικά μικρή ομάδα αποφασισμένων και αφοσιωμένων μπαχαλάκιδων, και διαλύουν τα πάντα σε λίγες εβδομάδες.
Η λύση στην προβληματική λειτουργία της φιλελεύθερης δημοκρατίας, εάν νοιάζεται κανείς για την ελευθερία και την ευτυχία του ατόμου, κάθε ατόμου, δεν είναι η κατάλυσή της και η αντικατάστασή της με ένα αυταρχικό / κολλεκτιβιστικό καθεστώς. Εάν δεν σου αρέσει το χρώμα του πουλόβερ που φοράς, η λύση δεν είναι να γίνεις γυμνιστής.
Εν τέλει, παραμένω αισιόδοξος.
Όχι επειδή "το καλό στο τέλος πάντα νικά", όπως στις ταινίες. Δεν συμβαίνει πάντα. Και πώς μπορώ να ισχυριστώ ότι αυτά που πιστεύω είναι το ηθικά καλό, με ένα αντικειμενικό τρόπο;
Είμαι αισιόδοξος επειδή ο αυταρχισμός είναι εγγενώς εύθραυστο καθεστώς. Σκληρό, αλλά σπάει. Δεν έχει την ευελιξία του φιλελευθερισμού. Φτάνει στα όριά του κάποια στιγμή και καταρρέει απότομα.
Μέχρι τότε, τι κάνουμε;
Αυτό που κάνουν οι φιλελεύθεροι ρώσοι (όχι οι πολιτικάντες που το παίζουν ηγέτες πολιτικών μορφωμάτων, οι κανονικοί άνθρωποι που νοιάζονται πραγματικά για τις ατομικές ελευθερίες και τα δικαιώματα). Εξακολουθώ να τους παρακολουθώ και να μαθαίνω από την εμπειρία τους.
Πρωτίστως, πρέπει να επιβιώσουμε. Να αντέξουμε ψυχικά και φυσικά. Κρατώντας καλή υγιεινή, σώματος και ψυχής. Good information hygiene. Αποσυνδέοντας τους εαυτούς μας από το θόρυβο, όποτε χρειάζεται.
Μετά, προσπαθούμε να βοηθήσουμε τους άλλους. Τους κοντινούς πρώτα, μετά τους πιο μακρινούς.
Όπως στις οδηγίες που λαμβάνουμε στις αεροπορικές πτήσεις, πρώτα πρέπει να βάλεις τη μάσκα οξυγόνου στο δικό σου πρόσωπο, πριν προχωρήσεις στο να βοηθήσεις άλλους, ακόμα και το παιδί σου.
Μικρές πράξεις καλοσύνης go a long way. You are not alone.
Όποια πολιτική δράση, έρχεται τελευταία, στο μέτρο του καθενός.
Ο φιλελευθερισμός δεν απαιτεί ηρωικές πράξεις. Η δύναμή του δεν βασίζεται σε μεμονωμένες ατομικές θυσίες.
Ο φιλελευθερισμός θέλει υπομονή. Βασίζεται στη συστηματική δουλειά χιλιάδων ανθρώπων που κάνουν μικρά βήματα στην καθημερινότητά τους για βελτίωση της λειτουργίας των θεσμών. Ο καθένας στο πεδίο του.
Εύχομαι να έχουμε την υπομονή να ξεπεράσουμε αυτή τη θύελλα σώοι και αβλαβείς και να συνεχίσουμε να απολαμβάνουμε τους καρπούς του φιλελευθερισμού, χωρίς αγωνίες και φόβους.
